In één van de leerboeken die we in Irkoetsk gebruikten – o, dat is alweer drie jaar geleden, drie jaar… – werd in ieder hoofdstuk een bijzondere Rus besproken, zodat we niet alleen grammatica en woordenschat leerden, maar tegelijkertijd wat cultuur of geschiedenis oppikten. Anna Akhmatova, Youri Gagarin, Sergei Bodrov de jongere.

Sergei Bodrov jr. was acteur, scenarioschrijver en regisseur. Hij werd bekend als acteur in de film кавказский пленник (kavkazski plennik, Engelse titel: Prisoner of the mountains), onder de regie van zijn vader.

Sergei Bodrov jr. in Prisoner of the Mountains

Hij overleed in september 2002, dertig jaar oud, tijdens de voorbereidingen voor een nieuwe film in de Kaukasus, in een enorme lawine van ijs en stenen, die in een kettingreactie het leven kostte aan meer dan honderd mensen. Zijn stoffelijk overschot is nooit gevonden.

Op de foto in het schoolboek deed hij me denken aan Patrick Bruel.

Sindsdien heb ik altijd die film van de beide Bodrovs waar mijn leerboek zo enthousiast over was willen zien. Onlangs bood zich de gelegenheid aan, en het werd een aanleiding om nog eens wat meer Russische films te bekijken.

кавказский пленник (prisoner of the mountains) dateert uit 1996. Het verhaal speelt zich af in de noordelijke Kaukasus, in Tsjetsjenië, waar Rusland op dat moment verwikkeld was in een onafhankelijkheidsoorlog die niemand onberoerd kon laten en die ook nu nog in de collectieve psyche gegrift staat. Bodrov senior neemt er het standpunt in dat de oorlog alleen verliezers kent, maar laat er zijn zoon – als één van de weinigen – min of meer ongeschonden uit komen. Anderen raken er hun leven, hun familieleden, hun toekomst of hun integriteit kwijt.

Vader en zoon gingen na deze film ieder een eigen kant op.

Opname uit Брат (1997)

Aan de ene kant is er de carrière van Bodrov jr. Voordat hij in 2002 om het leven kwam was hem nog een enorme populariteit beschoren in de rol van Danila Bagrov in de films Брат (1997, Brat; Engelse titel: the Brother) en Брат 2 (2000, the Brother 2). Vooral de eerste film is nogal monochromatisch, uiteraard met opzet: de situatie waarin het land verkeert is niet kleurrijk, en het denken van de inwoners laat ook weinig schakeringen toe. Deze twee films van Aleksei Balabanov genoten een geweldig sukses in Rusland, waar ze een snaar raakten bij een publiek dat was opgegroeid met Sovjet propaganda en duidelijk verheugd was met een hele nieuwe beschrijving van het eigen land en het eigen volk.

Scène uit Брат 2 - in Chicago.

De Брат films laten een Rusland zien dat op zoek is naar zijn identiteit na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en de daarop volgende economische ineenstorting, en zijn zowel een beschrijving van de maatschappij zoals Balabanov die om zich heen ziet, als een recept voor herkenning bij zijn publiek. Tussen neus en lippen door worden vooroordelen uitgesproken die even gemakkelijk weer vergeten worden, onbekendheid met het buitenland is iets vanzelfsprekends, en wanneer dat buitenland (in Брат 2) wordt ontdekt blijkt het zowel anders te zijn dan thuis, vreemd, opwindend, als – minder. Thuis is het beter, met alle gebreken die vooral uit de eerste film spreken is het vaderland toch wat het altijd al was: het vaderland. Balabanov past in deze twee films af en toe (visuele, situationele) grapjes toe die zowel kritiek inhouden als een spiegel die de eigen bevolking wordt voorgehouden. Die spiegel werd gewaardeerd, het publiek herkende zich erin en de films werden kassuccessen.

Mongol: Temudjin (rechts) en Jamukha

Bodrov senior woont intussen (eerlijk gezegd: al sinds het begin van de negentiger jaren) in de Verenigde Staten. Na de dood van zijn zoon blijft het een poosje stil, en daarna verschijnen van zijn hand ‘Nomad’ (2005, een epos over een Kazakh die de volkeren van de -kazakhse- steppe weet ik hoe lang geleden wist te verenigen, een mooi verfilmd, maar dodelijk saai verhaal) en ‘Mongol’ (2007), een bijna geheel in het Mongools gesproken heldendicht waarin we een jonge Mongool zich zien meten met een lot dat hij nog niet kan overzien maar dat de toeschouwer al kent: de jonge Temudjin zal zich ontwikkelen tot Djenghis Khan, de grootste aller Mongolen, van wie in onze tijd in Ulaan Bator een indrukwekkend standbeeld te vinden is. Mongol is een film die je kunt zien, en daarna nog een keer kunt zien, en daarna nog een keer. Fraai verteld, oogverblindend mooi verfilmd, het is een klassieker zoals ze niet meer gemaakt worden. Boodschap? Eh, nee, dat niet.

Nog een opname uit Mongol; ik kon niet kiezen...

En dan. Als we toch bezig zijn, laten we het eens hebben over ’12’ van Nikita Mikhalkov (2007). Mikhalkov is een in binnen- en buitenland controversiële figuur, die bekend en berucht is om zijn ultra-nationalistische standpunten en zijn eigendunk. Hij reed bijvoorbeeld rond met een zwaailicht op zijn auto om files te kunnen omzeilen. Nadat het hem werd afgenomen omdat hij – tot zijn grote ergernis – niet behoorde tot de elite die er recht op had, bleef hij in de hoofdstad op rijstroken van tegenliggers rijden, om op die manier sneller vooruit te komen dan het drie rijen dik stilstaande ‘gewone’ verkeer. Mikhalkov is iemand die zichzelf erg serieus neemt, en die in Rusland niet bij iedereen lekker ligt.

12 van Nikita Mikhalkov, met de regisseur zelf prominent in beeld.

Dat neemt niet weg dat zijn film ’12’ erg de moeite waard is. Twaalf juryleden nemen plaats in een tijdelijk onderkomen, symbool voor veranderingen in het land, om het lot te bepalen van een Tsjetsjeen (alweer een Tsjetsjeen? Ja, dus) die zijn Russische adoptie-vader zou hebben vermoord. Het lijkt erop dat ze snel tot een veroordeling kunnen komen, maar. Mooie monologen (dat sommige van de acteurs precies dezelfde types neerzetten die ze al in andere films hebben uitgewerkt hoeft daarbij niet eens te storen), mooie uitbeeldingen van delen van de Russische samenleving.

Zo kom ik vanzelf bij de Russische films waar ik het meest, verreweg het meest, van onder de indruk ben.

Prachtig gefilmd en verteld, geweldig acteerwerk: Возвращение (The Return)

Andrei Zvyagintsev heeft tot nu toe twee speelfilms gemaakt (een derde moet eind deze maand uitkomen) die een diepe indruk hebben achtergelaten: Возвращение (2003, Engelse titel: the Return) en Изгнание (2007, the Banishment). Goeie hemel. Prachtige verfilmingen, al moet de westerse kijker misschien wennen aan het ontbreken van tempo. Subtiele boodschappen over de Russische maatschappij, gebracht in allegorieën die met vaste hand worden ontwikkeld. En een acteertalent waarvan je achterover slaat, zeker in het geval van ‘The return’, waarin jonge acteurs rollen neerzetten die je nog nooit door zulke jonge mensen met zoveel flair hebt zien vertolken. Een ervan, trouwens, leeft niet meer – verdronken in het meer waar een deel van de opnames plaats hadden gevonden. Décidément, het leven van een Rus is onzeker, en vol tragedie.

Изгнание (The Banishment)